Методическая работа
Методические рекомендации по организации и проведению мероприятий по профессиональной ориентации
| Категория: Методическая работа | |
| Дата: 08.01.2026 | |
| Просмотры: 38 | Печать страницы |
Ж.А.Андабаева
Кәсіптік бағдар беру іс-шараларын ұйымдастыру және өткізу бойынша әдістемелік ұсынымдар
Елімізде болып жатқан жаһандық өзгерістер жағдайында өзекті кәсіби дағдылары бар жоғары білікті кадрларға деген қажеттілік артуда. Қазақстанда және де басқа да елдердегідей білім беру жүйесін реформалау қажеттілігі, әсіресе кәсіптік бағдар беру саласында жүзеге асырылады. Сондықтан балаларды қазіргі заманда өмір сүруге, өз бетінше шешім қабылдауға, және кәсіби бағдар беру арқылы, мамандық таңдауға көмектесуіміз керек. Ең бастысы балалардың қызығушылықтары мен бейімділіктеріне қарай , олардың болашақ кәсіби қалауларын анықтауға болады.
Қазақстан республикасы оқу-ағарту министрлігі Ы.Алтынсарин атындағы ұлттық білім академиясы «Кәсіптік бағдар беру іс-шараларын ұйымдастыру және өткізу бойынша әдістемелік ұсынымдар» ұсынып отыр, соған қысқаша тоқталып кетейін.Толық нұсқасын электронды түрде сіздерге жіберіледі толық танысып аласыздар.
Кәсіптік бағдар беру жұмысы кезең -кезеңмен өткізу керек:
- 1-4 сынып оқушыларымен
- 5-7 сынып оқушыларымен
- 8-9 сынып оқушыларымен
- 10-11 сынып оқушыларымен
1-4 сынып оқушыларын кәсіптік бағдар беру жұмысының мақсаты- баланың қызығушылықтары мен қабілеттерін дамыту, кәсіптер әлемі туралы, әр түрлі іс-шараларға қатысу арқылы адамның өміріндегі еңбектің рөлін түсіну, бастауыш сынып оқушыларының қызығушылықтары мен бейімділіктерін зерттеу. Міндеттері: - мамандықтар әлемінің алуан түрлілігімен таныстыру; - әр түрлі мамандықтағы адамдардың еңбек мазмұны туралы жалпы ақпарат беру; - оқу және еңбек қызметіне деген ынта мен қызығушылықты қалыптастыру; - зияткерлік және шығармашылық мүмкіндіктерді дамыту; - еңбекқорлыққа, ұқыптылыққа, істі соңына дейін жеткізуде табандылыққа, өзінің және басқа адамдардың еңбегінің нәтижелеріне ұқыпты қарауға тәрбиелеу.
Бастауыш сынып оқушылары үшін мамандықтар әлемі туралы әсердің алуан түрлі бейнесін жасау өте маңызды. Бала ересек өмірде саналы түрде таңдау жасауы үшін оны балаларға жақсы таныс кәсіптерден бастап, мамандықтардың максималды санымен таныстыру керек. Балаға неғұрлым көп кәсіп таныс болса және оның кәсіптер әлемі туралы түсінігі неғұрлым кең болса, соғұрлым ол кәсіби жоспарды қалыптастыру процесінде аз қателіктер жібереді.
Тәрбие сағаттарын жоспарлау кезінде балалардың танымдық қызығушылықтарын ескеру керек (яғни, олар шынымен қызықтыратын нәрсе): ойнау, тыңдау және талқылау ертегілер, сурет салу, өздері туралы айту, қиялдау, жұмбақтарды шешу, сценарийлер ойнау.
Жақын ортадағы мамандықтар туралы идеялардың қалыптасу деңгейін анықтау мақсатында «Сіз мамандықтарды білесіз бе?», ал жақын ортадағы мамандықтар туралы идеялардың қалыптасу деңгейін анықтау мақсатында «Еңбек пәндері» тестін (Е. А. Доренбуш) өткізуге болады.
5-7 сыныптардағы кәсіптік бағдар беру жұмысының мақсаты: болашақта баланың кім болатынын анықтау ғана емес, кәсіби қызметті саналы, тәуелсіз таңдауға жетелеу, кәсіби өзін-өзі анықтауға психологиялық дайындықты қалыптастыру.
Балалар өздерінің қабілеттері мен қызығушылықтарына сәйкес мамандықты таңдау оның ерекшеліктерін, талаптарын, еңбек жағдайларын білу керек .
Тақырыптар бойынша мынандай әңгімелер жүргізуге болады : «Дұрыс мамандық таңдау нені білдіреді?», «Өзіңізді болашақ кәсіби қызметке қалай дайындауға болады?», «Білім деңгейі және мамандық таңдау», «Нарық жағдайында мамандық таңдау» және т. б. .Әр түрлі кәсіптердің өкілдерімен кездесулер, өндіріске, өнеркәсіптік кәсіпорындарға, акционерлік қоғамдарға, фирмаларға және кәсіби білім беру ұйымдарына экскурсиялар, «Мамандық туралы кім көбірек біледі?» байқау ұйымдастыруға болады, мамандықтар туралы эссе жазу және қорғау. Әр баланы қызығушылық пен бейімділіктің дамуына ықпал ететін салаға қосу: үйірме және факультативтік сабақтар, қоғамдық қызмет. Кітапханамен бірлесіп кәсіби бағдар беретін маңызы бар кітаптарды талқылау.
Жоспарланған нәтижелерге қол жеткізу үшін кәсіптік бағдар беру қызметі мынадай бағыттар бойынша жүзеге асырылуы тиіс :
- ақпараттандыру (балаларды еңбек түрлерімен, кәсіптер әлемімен, кәсіби қызметімен таныстыру);
- диагностика (ең дұрысы, жасөспірімге өзін-өзі тануға көмектесу, мұнда оның жеке ерекшеліктері мен кәсіби мақсаттарға жету үшін қолдануға болатын нақты мүмкіндіктерін анықтау маңызды);
- болашақ кәсіби қызметке дайындық тұрғысынан жеке дамуды түзету (әрине, мұндай жұмыс пән мұғалімдерімен бірге жүзеге асырылады);
- өзін-өзі анықтайтын жасөспірімдерге моральдық-эмоционалды қолдау, олардың санасында олардың кәсіби болашағына деген сенімділік пен оптимизмді қалыптастыру маңызды (нағыз оптимизм-бұл адамның ең жаман жағдайда да өзінің қадір-қасиетін жоғалтпайтындығына сенімділігі).
8-9 сыныптарда кәсіби бағдарлау жұмысының негізгі мақсаты — кәсіби білім беру нұсқаларын таңдау бойынша нақты көмек көрсету. Негізделген кәсіби таңдау — бұл өз даму перспективаларын жоспарлағанда жауапкершілікті түсінетін адамның жеке шешімі. Бұл түрдегі қызмет кәсіби оқу орындарымен, оқу-өндірістік комбинаттармен, жұмыспен қамту қызметімен, кәсіпорындар мен ұйымдармен өзара әрекеттестігі арқылы жүзеге асырылады.
Кәсіби бағдарлау деңгейінің жоғары деңгейі — түлектердің өз бетінше кәсіби өзін-өзі анықтауы, кәсіби мансапты жоспарлауы. Мұндай деңгейге қол жеткізу үшін балалардың кәсіби өзін-өзі анықтаушы субъект ретінде жеке тұлғасын кезең-кезеңімен қалыптастыруға бағытталған толыққанды, жүйелі кәсіби бағдарлау жұмысын жүргізу.
8-9 сынып оқушыларымен кәсіби бағдарлау жұмыстарын жүргізу үшін келесі міндеттерді орындауымыз керек:
1. Белгілі бір мамандық бойынша білім мен дағдыларды қалыптастыру.
2. Болашақтағы оқыту бағытын, оқыту траекториясын анықтау.
10-11 сыныптарда кәсіби бағдар беру іс-шаралары :
· балалардың кәсіби бейімділіктерін ескере отырып, кәсіби білім беру ұйымдарына, жоғары оқу орындарына және аймақтағы жұмыс берушілерге бару;
· кәсіби білім беру ұйымдарына және жоғары оқу орындарына экскурсиялар - бұл оқушыларға дайындық бағыттары мен оқу бағдарламаларымен танысуға, мамандардың кәсіби міндеттерімен танысуға мүмкіндік береді;
· компанияларға немесе кәсіпорындарға экскурсиялар — балаларға нақты мамандардың күнделікті кәсіби қызметінің егжей-тегжейлерімен танысуға, кәсіби контекске енуге, осы мамандықтарды өзіне «сәйкестендіруге» мүмкіндік береді, бұл балалардың кәсіби таңдау жасау үшін өз ойларын белсендіруді қамтамасыз етеді;
· шығармашылық тапсырмалар құрылымдық және креативті дағдыларды дамытуға бағытталған. Мұндай қызмет жеке әлеуетті жүзеге асыруға және мамандықтар туралы ақпаратты жақсырақ меңгеруге мүмкіндік береді;
· тренингтер — орта және жоғары сынып оқушыларына бағытталған формат. Олар икемді дағдыларды дамыту, кәсіби сынақтардан өтуге дайындалу және осы тәжірибені түсіну үшін қолданылады;
· квесттер — мамандықтармен, еңбек салаларымен, кәсіби маңызды қасиеттермен танысудың сюжетке негізделген ойын формасы. Квест мазмұны жас ерекшеліктеріне байланысты кәсіби бағдар беру міндеттерін ескеруі тиіс;
Осы жұмыстар жүргізлгеннен кейін осындай нәтижелерге қол жеткізуіміз керек:
1. Мамандықтар туралы және мамандықтың адам тұлғасына қойылатын талаптар туралы қалыптасқан білім.
2. Баланың кәсіби өзін-өзі анықтауы мен мамандық таңдауына дайындығы.
3. Мамандық таңдаған кезде баланың жеке ерекшеліктерінің (қабілеттеріне, бейімділіктеріне, тұлғалық қасиеттеріне) сәйкестігі.
Ал енді 2024-2025оқу жылында мектеп бітіген түлектерге тоқталатын болсақ. 23 түлек бітірді.Оның ішінде 18 түлек -9 сыныпты , 5 түлек -11 сыныпты . Барлық түлектер оқу орындарына орналасты, 4 түлегіміз Абишев Нурали Қ.Сәтпаев атындағы техникалық университетке (ақпараттық қауіпсіздік), Степанов Данил Алматы менеджмент университетіне (құқық) , Федорович Ульяна І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетіне (экономика), Веснина Ирина І.Жансүгіров атындағы Жетісу университетіне ( бастауыш сынып мұғалімі) грантқа оқуға түсті. 9 сынып бітірген: Керімбек Азиза, Бобылева Арина, Черняев Дмитрий, Лихачев Артұр, Қабылханова Динара Талдықорған жоғары политехникалық колледжінің ақпараттық жүйелер технигі, Фомин Андрей ВЕБ дизайнер, Құрманәлі Арай, Мадиқызы Аяулым, Рысева Аида, Кузнецов Анатолий, Коробцов Денис, Жуйков Семен Талдықорған сервис және технологиялар колледжінің тамақтануды ұйымдастыру, Блохина Диана, Тоболова Милана, Шиянов Алексей шаштараз өнері, Хвостов Егор мен Швидко Артем Талдықорған өнеркәсіптік индустрия және жаңа технологиялар колледжінің, Егор автомобиль көлігін жөндеу бойынша шебері, Артем крандар машинисті, Молдажанов Ринат Көксу политехникалық колледжінің автоэлектрик, Катрухина Арина Саркан политехникалық колледжінің тігінші мамандығы бойынша оқуға түсті.
Барлық түлектер киім, канцеляриялық товармен, шаруашылық заттармен, жатақханамен қамтамасыз етілді.
Барлық оқып жатақан түлектермен хабарласып, қал-жағдайларын біліп, қадағалауда ұстауымыз керек.
Шешім: 1.Жыл бойы жүйелі түрде кәсіптік бағдар беру жұмыстарын
жүргізу.
2. «Айналайын» орталығының ЖОО-да, колледждерде оқып
жатқан түлектердің оқуын қадағалау. Диплом алған түлектерді
жұмысқа тұрғызуға жәрдемдесу.
Директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары Ж.Андабаева
Кәсіптік бағдар беру іс-шараларын ұйымдастыру және өткізу бойынша әдістемелік ұсынымдар
Елімізде болып жатқан жаһандық өзгерістер жағдайында өзекті кәсіби дағдылары бар жоғары білікті кадрларға деген қажеттілік артуда. Қазақстанда және де басқа да елдердегідей білім беру жүйесін реформалау қажеттілігі, әсіресе кәсіптік бағдар беру саласында жүзеге асырылады. Сондықтан балаларды қазіргі заманда өмір сүруге, өз бетінше шешім қабылдауға, және кәсіби бағдар беру арқылы, мамандық таңдауға көмектесуіміз керек. Ең бастысы балалардың қызығушылықтары мен бейімділіктеріне қарай , олардың болашақ кәсіби қалауларын анықтауға болады.
Қазақстан республикасы оқу-ағарту министрлігі Ы.Алтынсарин атындағы ұлттық білім академиясы «Кәсіптік бағдар беру іс-шараларын ұйымдастыру және өткізу бойынша әдістемелік ұсынымдар» ұсынып отыр, соған қысқаша тоқталып кетейін.Кәсіптік бағдар беру жұмысы кезең -кезеңмен өткізу керек:
- 1-4 сынып оқушыларымен
- 5-7 сынып оқушыларымен
- 8-9 сынып оқушыларымен
- 10-11 сынып оқушыларымен
1-4 сынып оқушыларын кәсіптік бағдар беру жұмысының мақсаты-кәсіптер әлемі туралы, әр түрлі іс-шараларға қатысу арқылы адамның өміріндегі еңбектің рөлін түсіну, бастауыш сынып оқушыларының қызығушылықтары мен бейімділіктерін зерттеу. Бастауыш сынып оқушылары үшін мамандықтар әлемі туралы әсердің алуан түрлі бейнесін жасау өте маңызды. Бала ересек өмірде саналы түрде таңдау жасауы үшін оны балаларға жақсы таныс кәсіптерден бастап, мамандықтардың максималды санымен таныстыру керек. Балаға неғұрлым көп кәсіп таныс болса және оның кәсіптер әлемі туралы түсінігі неғұрлым кең болса, соғұрлым ол кәсіби жоспарды қалыптастыру процесінде аз қателіктер жібереді. Бастауыш сынып оқушыларына мамандықтар әлемімен тереңірек және бағаланып танысу, ол туралы түсініктерін кеңейту міндеті қойылады, бұл кейіннен жасөспірімдер мен жасөспірімдерде кәсіби таңдау үшін негіз болады. Кәсіптер әлемі алуан түрлі және балаларды оның барлық спектрімен таныстыру мүмкіндігін ескере отырып, бастауыш сынып оқушыларын ақпаратпен жұмыс істеуге үйрету, мамандықтарды талдау құралдарын үйрету қажет.
Мектепте оқудың басында ауызша логикалық ойлау қалыптаса бастайды, ол сөзбен жұмыс істей білуді, пайымдау логикасын түсінуді, өз көзқарасын дәлелдей білуді қамтиды. Бірінші сынып оқушылары тұжырымдамамен жұмыс жасағанда, ең алдымен, объектінің әрекетін сипаттайтын ең көрнекі, сыртқы белгілерді атап өтеді (ол не істейді?), оның мақсаты (ол не үшін?). Бастауыш сынып оқушыларына пәннің ішкі мәнін анықтау, оны қандай да бір түрге жатқызу әлі де қиын. Мысалы, олар үшін «трактор», «далада жүру үшін», «картоп қазуға көмектесу үшін», «ауылшаруашылық көлігінің түрі» емес. Бірінші сынып оқушысы көбінесе дәлелдер мен дәлелдемелерді нақты фактіні көрсету арқылы ауыстырады немесе ұқсастыққа сүйенеді. Оларға себеп-салдарлық байланыстарды түсіну және орнату әсіресе қиын. Мысалы, сұрақ: «өсімдік неге құрап қалды?» сұраққа қарағанда әлдеқайда қиын «егер өсімдік суарылмаса не болады?». Сондықтан кәсіптік бағдар беру сабақтарын жоспарлау процесінде мамандықта маңызды, негізгі тараптарды ажыратуға үйрету маңызды. Барлық балалар бухгалтер «компьютерде отырған адам» емес, жүргізуші «көлік жүргізетін адам» емес екенін бірден түсіне алмайды. Мұғалім балалардың мамандық туралы идеясын маңызды, негізгі белгілерге сүйене отырып қалыптастыруға табандылық танытуы керек. Мысалы, жетекші сұрақтардың көмегімен: «бірақ сіз ойнаған кезде компьютерде отырасыз. Сіз бухгалтер емессіз! Ал бухгалтер деген кім?»; «әкең де мүмкін көлік жүргізуді біледі, бірақ жүргізуші емес, инженер (сантехник, аспаз, дәрігер және т.б.) болып жұмыс істейді»
1 сынып оқушыларының назарлары әлі тұрақсыз, тез шаршайды. Мамандықтар туралы ұзақ пікірталастар (4-5 минуттан астам) тиімді емес. Осы фактіні ескере отырып, тәрбие сағаттарын жоспарлау кезінде балалардың танымдық қызығушылықтарын ескеру қажет (яғни, олар шынымен қызықтыратын нәрсе): ойнау, тыңдау және талқылау ертегілер, сурет салу, өздері туралы айту, қиялдау, жұмбақтарды шешу, сценарийлер ойнау, жұмбақтарды шешу, «құпияларды» табу (жасырылған нәрсе).
2-4 сынып оқушыларының қабылдауы қазірдің өзінде сараланған. Дегенмен, балалармен жұмыс кезінде екі ұқсас нысанды, заттарды, құбылыстарды, сөздерді, жағдайларды және т.б. салыстыру үшін жаттығуларды қолдану қажет. 2-4 сынып оқушылары тақырыпты атап қана қоймай, оның қандай бөліктерден тұратынын сипаттай алады, оның функциялары мен адам өміріндегі рөлін сипаттай алады. Мамандықтар әлемімен танысу барысында мамандардың еңбек жағдайлары мен құралдарын сипаттауға назар аудару қажет. Егер бірінші сынып оқушылары тек 30-35 минут бойы ерікті назар аудара алса, онда 2- сыныптан бастап бұл уақыт 40-45 минутқа дейін артады.
4-сыныптың соңында оқушылар назарын бір объектіден екіншісіне тез ауыстыра білуі керек. Сондай-ақ, зейінді бөлу қабілетін дамыту қажет (мысалы, оқу мен тыңдау арасында). Бұл қабілет жұптық және топтық жұмыс түрлерін қолданғанда тиімді дамиды. Мысалы, белгілі бір мамандыққа қажетті қасиеттерді атау бастауыш сынып балаларына жұппен немесе топпен оңайырақ.. Үшінші сынып – балалардың өміріндегі бетбұрыс. Оқудың үшінші жылынан бастап олар ілімге шынымен саналы түрде қарай бастайды, танымға белсенді қызығушылық таныта бастайды. Оқытудың осы кезеңінде ақыл-ой операцияларын белсенді игеру және қалыптастыру жүреді, ауызша ойлау, яғни ұғымдармен жұмыс жасайтын ойлау қарқынды дамиды. Ойлаудың жаңа мүмкіндіктері қабылдауды, зейінді, есте сақтауды одан әрі дамытуға негіз болады. Бұл жаста «Мен қалаймын» мотиві «қажет» мотивіне ауысады, басқаша айтқанда, еріксіздік пайда болады. 4-сыныпта бастауыш мектеп жасындағы негізгі неоплазмалардың қалыптасуы аяқталады, яғни баланың іргелі сипаттамаларының құрылысы аяқталады, оның негізінде жасөспірімге дейінгі даму жалғасады. Бұл жаста өзін-өзі дамыту қажеттілігі туралы алғашқы хабардарлық пайда болады, яғни кіші оқушы нақты Мен мен Идеал арасындағы, қабілеттер мен мүмкіндіктер арасындағы, «Мен» Мен «қалаймын» арасындағы қайшылықты түсіне алады; болашақта саналы кәсіби өзін-өзі анықтау үшін пайдалы болатын өзінің артықшылықтары мен кемшіліктерін барабар бағалауға мүмкіндік бар.
Бастауыш мектептегі кәсіптік бағдар беру қызметінің принциптері 1) жүйелілік пен сабақтастық – кәсіптік бағдар беру жұмысы тек бастауыш мектептің жоғары білім алушыларымен ғана жұмыс істеумен шектелмеуге тиіс. Бұл жұмыс бірінші сыныптан төртінші сыныпқа дейін жүргізіледі.
2) білім алушыларға жасына және олардың мүдделерінің қалыптасу деңгейіне, құндылық бағдарлары мен өмірлік жоспарларындағы айырмашылықтарға, үлгерім деңгейіне қарай сараланған және жеке көзқарас. 3) бастауыш сынып оқушыларымен және олардың ата-аналарымен кәсіптік бағдар беру жұмысының жаппай, топтық және жеке нысандарының оңтайлы үйлесімі. 4) кәсіптік бағдарлаудың өмірмен байланысы (өңірдің кадрларға деген қажеттіліктерімен органикалық бірлік).
1-4 сыныптардағы кәсіптік бағдар беру жұмысының мақсаттары мен міндеттері Мақсаты-оқушылардың қызығушылықтары мен қабілеттерін дамыту. Бастауыш мектептегі кәсіптік бағдар беру қызметінің міндеттері: - мамандықтар әлемінің алуан түрлілігімен таныстыру; - әр түрлі мамандықтағы адамдардың еңбек мазмұны туралы жалпы ақпарат беру; - оқу және еңбек қызметіне деген ынта мен қызығушылықты қалыптастыру; - зияткерлік және шығармашылық мүмкіндіктерді дамыту; - еңбекқорлыққа, еңбекқорлыққа, ұқыптылыққа, істі соңына дейін жеткізуде табандылыққа, өзінің және басқа адамдардың еңбегінің нәтижелеріне ұқыпты қарауға тәрбиелеу.
Жақын ортадағы мамандықтар туралы идеялардың қалыптасу деңгейін анықтау мақсатында «Сіз мамандықтарды білесіз бе?», «Еңбек пәндері» тесті (Е. А. Доренбуш), ал жақын ортадағы мамандықтар туралы идеялардың қалыптасу деңгейін анықтау мақсатныда "Еңбек пәндері" тестін жүргізуге болады.
5-7 сыныптардағы кәсіптік бағдар беру жұмысының мақсаты: - оқушылардың танымдық тәжірибе мен кәсіби қызметке деген қызығушылығын дамытуда жеке мағынасын дамыту; - өз мүдделері мен мүмкіндіктері туралы түсінік қалыптастыру («мен» бейнесін қалыптастыру); -әлеуметтік-кәсіптік практиканың әртүрлі салаларында: техника, өнер, медицина, ауыл шаруашылығы, экономика және мәдениет және т. б. бастапқы тәжірибе жинақтау.
Мақсатты кәсіптік бағдарлау жұмысы білім алушылардың көкжиегін кеңейтуге мүмкіндік береді, оларға жаңа мамандықтармен, оларға қойылатын талаптармен және кәсіби өсу перспективаларымен танысуға көмектеседі. Осылайша, балалар өздерінің қабілеттері мен қызығушылықтарына сәйкес келетін мансаптық бағыттардың кең спектрін қарастыруға мүмкіндік алады. Кәсіби қызметтің ерекшелігін түсіну Мамандықты таңдау оның ерекшеліктерін, нақты талаптары мен еңбек жағдайларын түсінуді талап етеді. (Мысалы: - Мейірбике жаңа туған нәрестелерге де, хоспистегі пациенттерге де көмек көрсетуге мамандануы мүмкін. - Инженер автомобильдердегі электр жүйелерін жобалаумен немесе тамақ өнімдерін өндіру технологиясын жасаумен айналыса алады. - Мұғалім бастауыш мектепте де, мамандандырылған оқу орындарында да сабақ бере алады. Сонымен қатар, студенттердің жеке ерекшеліктерін ескеру қажет: мысалы, қан көргенде естен тану үрдісі, егер студент жануарларды жақсы көрсе де, ветеринарияда жұмыс істеуге үлкен кедергі болуы мүмкін.)
Осылайша, кәсіптік бағдар кәсіптің тартымдылығын талдауды ғана емес, сонымен қатар оның ерекшелігін және оқушының жеке сипаттамаларына сәйкестігін ескеруді қамтуы керек. Кәсіби таңдау үшін қажетті алғышарттарды анықтау. Мамандық таңдау мектеп кезеңінде белгілі бір білім мен дағдыларды игеруді қамтиды. Мысалы: - Медициналық жоғары оқу орнына түсу үшін биология мен химияны тереңдетіп оқу қажет. - Бизнес саласындағы мансап үшін экономика және менеджмент негіздерін меңгеру маңызды. - Болашақ әскери қызметкерлерге кадет бағдарламалары мен спорт секцияларына қатысу ұсынылады. Осы алғышарттарды білу жасөспірімдерге кәсіби болашаққа алдын-ала дайындалуға, сондай-ақ артықшылықтар өзгерген жағдайда жоспарларын түзетуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, мектептегі білім мен болашақ мансап арасындағы байланысты білу оқуға деген ынтаны арттырады және білім беру процесіне жауапкершілікпен қарауды қалыптастырады.
5-7 сынып оқушыларының маңызды психологиялық ерекшеліктері, ең алдымен, жыныстық жетілу кезеңінің басталуымен байланысты; когнитивті салада өзгерістер орын алады: белсенділік қарқыны баяулайды, енді оқушыға белгілі бір жұмысты орындау үшін көп уақыт қажет. Балалар жиі алаңдайды, ескертулерге жеткіліксіз жауап береді, кейде өздерін қатал ұстайды, ашуланшақ, көңіл-күйі өзгереді, бұл ескертулердің, жазалардың себебі болып табылады, оқу үлгерімінің төмендеуіне және қарымқатынастардағы қақтығыстарға әкеледі. Ересек адам бұл ерекшеліктердің барлығы объективті екенін білуі керек, егер олар өзара әрекеттесудің жұмсақ әдістері мен формаларын орынды деп тапса, олар тез өтіп, баланың оқу және оқудан тыс жетістіктеріне кері әсерін тигізбейді
5-7 сыныптардағы кәсіптік бағдар беру жұмысының мақсаты болашақта баланың кім болатынын анықтау емес, тек кәсіби қызметті саналы, тәуелсіз таңдауға жетелеу, кәсіби өзін-өзі анықтауға психологиялық дайындықты қалыптастыру
Тақырыптар бойынша әңгімелер: «Дұрыс мамандық таңдау нені білдіреді?», «Өзіңізді болашақ кәсіби қызметке қалай дайындауға болады?», «Білім деңгейі және мамандық таңдау», «Нарық жағдайында мамандық таңдау» және т. б. .Әр түрлі кәсіптердің өкілдерімен кездесулер, өндіріске, өнеркәсіптік кәсіпорындарға, акционерлік қоғамдарға, фирмаларға және кәсіби білім беру ұйымдарына экскурсиялар, «Мамандық туралы кім көбірек біледі?» байқау ұйымдастыруға болады, мамандықтар туралы эссе жазу және қорғау. Әр оқушыны қызығушылық пен бейімділіктің дамуына ықпал ететін салаға қосу: үйірме және факультативтік сабақтар, қоғамдық қызмет. Болашақ мамандықты таңдау үшін күш сынағы ретінде оқушының әлеуметтік пайдалы жұмысын ұйымдастыру. Оқушылардың оқу қызығушылықтарын зерттеу. Кітапханамен бірлесіп жеке оқу жоспарларын құру, кәсіби бағдар беретін маңызы бар кітаптарды талқылау.
Жоспарланған нәтижелерге қол жеткізу үшін негізгі білім берудің екінші сатысындағы кәсіптік бағдар беру қызметі мынадай бағыттар бойынша жүзеге асырылуы тиіс : ақпараттандыру (оқушыларды еңбек түрлерімен, кәсіптер әлемімен, кәсіби қызметімен таныстыру); диагностика (ең дұрысы, жасөспірімге өзін-өзі тануға көмектесу, мұнда оның жеке ерекшеліктері мен кәсіби мақсаттарға жету үшін қолдануға болатын нақты мүмкіндіктерін анықтау маңызды); болашақ кәсіби қызметке дайындық тұрғысынан жеке дамуды түзету (әрине, мұндай жұмыс пән мұғалімдерімен бірге жүзеге асырылады); өзін-өзі анықтайтын жасөспірімдерге моральдық-эмоционалды қолдау, олардың санасында олардың кәсіби болашағына деген сенімділік пен оптимизмді қалыптастыру маңызды (нағыз оптимизм-бұл адамның ең жаман жағдайда да өзінің қадір-қасиетін жоғалтпайтындығына сенімділігі).
8-9 сыныптарда кәсіби бағдарлау жұмысының негізгі мақсаты — кәсіби білім беру нұсқаларын таңдау бойынша нақты көмек көрсету. Негізделген кәсіби таңдау — бұл өз даму перспективаларын жоспарлағанда жауапкершілікті түсінетін адамның жеке шешімі. Бұл түрдегі қызмет орта білім беру ұйымында оқу, сыныптан тыс және мектептен тыс жұмыстар, мектептің басқа құрылымдармен (отбасы, кәсіби оқу орындары, оқу-өндірістік комбинаттар, жұмыспен қамту қызметі, кәсіпорындар мен ұйымдар) өзара әрекеттестігі арқылы жүзеге асырылады. Кәсіби бағдарлау жұмысы білім беру ұйымдарының оқу-тәрбие процесінің ажырамас бөлігі болып табылады және психологиялық педагогикалық, әлеуметтік-экономикалық, медициналық-физиологиялық міндеттерді шешуге бағытталған.
Психологиялық-педагогикалық міндеттер оқушылардың қызығушылықтары, бейімділіктері, кәсіби маңызды қасиеттері анықталғанда, олардың тұрақты мотивтер жүйесін, қызығушылықтарын, қабілеттерін қалыптастыруда, кәсіби қызметте адекватты өзін-өзі бағалауды, өзін-өзі тануды, өзін-өзі көрсету және өзін-өзі бекіту дағдыларын дамытуда, кәсіби жоспарларды түзетуде шешіледі.
Кәсіби бағдарлау деңгейінің жоғары деңгейі — түлектердің өз бетінше кәсіби өзін-өзі анықтауы, кәсіби мансапты жоспарлауы. Осы деңгейде оқушы өз кәсіби өзін-өзі жүзеге асыру туралы саналы түрде және өз бетінше шешім қабылдауға дайын, басқа адамның көмегінсіз. Мұндай деңгейге қол жеткізу үшін білім беру ұйымында оқушылардың кәсіби өзін-өзі анықтаушы субъект ретінде жеке тұлғасын кезең-кезеңімен қалыптастыруға бағытталған толыққанды, жүйелі кәсіби бағдарлау жұмысы қалыптасуы керек. 8-9 сынып оқушыларымен кәсіби бағдарлау жұмыстарын ұйымдастырушы педагогтың алдында келесі міндеттер тұр: 1. Белгілі бір мамандық бойынша білім мен дағдыларды қалыптастыру. 2. Болашақтағы оқыту бағытын, оқыту траекториясын анықтау. 3. Таңдалған мамандық бойынша өзін-өзі дайындау бағдарламасын түзету. 4. Орта кәсіптік білім беру ұйымдарында оқуды жоспарлау перспективаларымен қаруландыру. Осылайша, бұл міндеттердің шешілуі негізгі мектепті аяқтауға және мамандықты таңдау мен орта кәсіптік білім беру ұйымдарын таңдауға дайындауға бағытталған.
Жоғары мектеп жасына тән – адамның даму кезеңі, жасөспірім жастан тәуелсіз, ересек өмірге өту кезеңі [24]. Жоғары мектеп жасына тән ерте жастық шақ. Бұл мектеп оқушысының өмірінде өте күрделі әрі жауапты кезең. Жоғары мектеп жасы - сыни ойлау, жылдам дамитын логикалық ойлау, айналадағы дүниені тануға ұмтылу, белсенділік, бастамашылдық, батылдық, ерлік, сондайақ моральдық-эмоционалдық дамудың жасы. Осы жас кезеңінде жеке тұлғаның қалыптасуы, ақыл-ой және ерік-жігер қасиеттерінің әрі қарай дамуы жалғасуда. Жоғары сынып оқушысы белсенді, бұл оның абстрактілі ойлауға және шығармашылық ойлауды қалыптастыруға қабілеті жыл сайын артып жатқанын білдіреді. Кіші мектеп оқушысынан айырмашылығы, ол тек жеке ерікті әрекеттерге ғана емес, ерікті әрекетке де қабілетті. Оның сезімдері қарқынды дамып келеді. Эмоционалды сезімдер тұрақтылыққа ие болады [25]. Жоғары жасөспірімдік кезең – бұл рухани даму кезеңі, дегенмен ол психофизиологиялық процестер кешенімен байланысты. Бұл кезеңде өз жеке тұлғасын түсіну, «Мен»-нің ашылуы, өмірлік жоспардың пайда болуы, өз өмірін саналы түрде құруға деген ұмтылыс және қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларында үнемі ену іске асырылады. Бұл процесс адамның ішінен ашық әлемге қарай жүреді (Э.Шпрангер). Ғалым осы жас кезеңінің (14-17 жас) негізгі мәселесін көрсетеді – бұл балалық тәуелділіктен босатылуға
Жоғары сынып оқушыларында әлеуметтік белсенділік артады, олар тек үлкендер сияқты болуды ғана емес, шын мәнінде олармен тең дәрежеде өз мәселелерін шешуді немесе маңызды сұрақтарға өздігінен шешім қабылдауды қалайды. Сонымен қатар, жасөспірімдердің табандылығынан кейін, қиын кезең «жасөспірімдік максимализм» пайда болады. Бұл кезең олардың мінезқұлқында көрініс табатын шектен шығушылықтармен сипатталады. Олардың бұрынғы «қараңыз, мен қаншалықты үлкенмін!» деген ұстанымдары «мен бәрін білемін!» деген ұстанымға ауысады
10-11 сыныптарда педагог-кәсіби бағдар берушілердің жұмысы Кәсіби бағдар беру іс-шараларының таңдауы мынадай болуы мүмкін: · оқушылардың кәсіби бағдар диагностикасының нәтижелері мен ұсыныстары негізінде оқушыларды жобалық жұмысқа ұйымдастыру, олардың таңдауына сәйкес кәсіби бағыттар немесе оқу профильдері бойынша; · оқушылардың кәсіби бейімділіктерін ескере отырып, кәсіби білім беру ұйымдарына, жоғары оқу орындарына және аймақтағы жұмыс берушілерге бару; · кәсіби білім беру ұйымдарына және жоғары оқу орындарына экскурсиялар — бұл оқушыларға дайындық бағыттары мен оқу бағдарламаларымен танысуға, мамандардың кәсіби міндеттерімен танысуға, оқытушылармен танысуға мүмкіндік береді; · компанияларға немесе кәсіпорындарға экскурсиялар — оқушыларға нақты мамандардың күнделікті кәсіби қызметінің егжей-тегжейлерімен танысуға, кәсіби контекске енуге, осы мамандықтарды өзіне «сәйкестендіруге» мүмкіндік береді, бұл оқушылардың кәсіби таңдау жасау үшін өз ойларын белсендіруді қамтамасыз етеді; · шығармашылық тапсырмалар құрылымдық және креативті дағдыларды дамытуға бағытталған. Мұндай қызмет жеке әлеуетті жүзеге асыруға және мамандықтар туралы ақпаратты жақсырақ меңгеруге мүмкіндік береді; · тренингтер — орта және жоғары сынып оқушыларына бағытталған формат. Олар икемді дағдыларды дамыту, кәсіби сынақтарды өтуге дайындалу және осы тәжірибені түсіну үшін қолданылады; · квесттер — мамандықтармен, еңбек салаларымен, кәсіби маңызды қасиеттермен танысудың сюжетке негізделген ойын формасы. Квест мазмұны жас ерекшеліктеріне байланысты кәсіби бағдар беру міндеттерін ескеруі тиіс; · ток-шоулар — үлкен аудитория үшін қолданылатын форма (шамамен 100 қатысушы). Қатысушылар кәсіби таңдау, икемді және кәсіби дағдыларды дамыту мәселелерін талқылайды. Бұл форматты жүзеге асыру үшін акт залы қолайлы. Қатысушылар командаға бөлініп, сахнада кәсіби бағдар беру міндеттеріне сәйкес тақырыптарды әртүрлі қырынан талқылайды
Бағдарламаны жүзеге асырудың күтілетін нәтиже: 1. Мамандықтар туралы және мамандықтың адам тұлғасына қойылатын талаптар туралы қалыптасқан білім. Оқушылардың мамандық таңдау мотивациясының болуы, таңдау жағдайына оң көзқарас, мамандық таңдау шешімін қабылдау процесінде белсенді позиция, кәсіби таңдау үшін қосымша нұсқалардың болуы. Өзінің мотивтері мен шешім қабылдаудың себептерін, шешімдердің нәтижелері мен салдарын талдай білу, білім алу траекториясын таңдау мен жүзеге асыруға байланысты қабылданған шешімдер. 2. Оқушылардың мамандық таңдау мақсаттарын қою және оны жүзеге асыру үшін іс-қимыл бағдарламасын құра білу (мамандық таңдау мүмкіндіктерін өзін-өзі талдау, кәсіби жоспарларды өзін-өзі бақылау және түзету, мамандық таңдау шешімін қабылдауға дайындықты қалыптастыруға бағытталған әлеуетті мүмкіндіктерді өзін-өзі актуализациялау). Кәсіби өзін-өзі анықтау саласында білім беру процесінің қатысушыларының кәсіби бағдарлау құзыреттілігін арттыру. Педагогикалық сүйемелдеудің тиімділігі критерийлері: – Оқушылардың кәсіби өзін-өзі анықтау мен мамандық таңдауына дайындық деңгейінің артуы; – Мамандық таңдау немесе оқу бағытын таңдаудағы ішкі мотивтердің отбасылық, сыртқы, кездейсоқ мотивтерге қарағанда басым болуы; – Мамандыққа деген ұмтылыстардың оқушылардың жеке ерекшеліктеріне (қабілеттеріне, бейімділіктеріне, тұлғалық қасиеттеріне) сәйкестігі; – Өзін-өзі анықтауға дайындықтың жеке көрсеткіштерінің оң динамикасы (ақпараттылық, таңдауына эмоционалды қатынас, жобалау дағдылары, тәуелсіздік және т. б.).
Білім беру ұйымдарында кәсіби бағдар беру жұмысын сыныптар бойынша
ұйымдастыру.
Бастауыш кәсіби бағдар беру бойынша жұмыс. Дайындық кезеңі. Кәсіби бағдар берудің алғы шарттары (1-4-сыныптар). Мақсаты: білім алушыларда мамандық таңдаудың моральдық, идеологиялық негіздерін, еңбекке деген әлеуметтік мәні бар кез келген кәсіпке бастапқы қызығушылықты қалыптастыру. Міндеттері: білім алушылардың тәрбиелік, қоғамдық пайдалы жұмысқа деген қажеттіліктерін дамыту, оларды кәсіптер әлемімен одан әрі таныстыру, олардың қол жетімді кейбір жұмыс түрлерін меңгеруіне қол жеткізу, оларға қызығушылықты қалыптастыру.
Бастауыш мектеп бітірушінің құзыреттері: қоғамдағы кәсіптердің сан алуандығы мен маңызын түсіну; кәсіпті саналы түрде таңдаудың моральдық-идеялық негіздерін қалыптастыру; әлеуметтік маңызы бар кәсіптер туралы хабардар болу; әр түрлі кәсіптерге бастапқы қызығушылық және олар туралы көбірек білуге ұмтылу; тәрбиелік және қоғамдық пайдалы жұмысқа деген қажеттілікті дамыту; түрлі кәсіптер бойынша жұмыстың кейбір қол жетімді түрлерін игеру; еңбекке және оның нәтижелеріне оң көзқарасты қалыптастыру; өз еңбегінің маңыздылығын көре білу және басқа адамдардың еңбегін құрметтеу қабілетін дамыту.
Мұғалімдерге ұсынымдар. Ата-аналармен жұмыстың негізгі нысандары:
Ата-аналар жиналысы: «Баланы кәсіби өзін-өзі билеудегі отбасының рөлі» тақырыбындағы әңгіме; «Жұмысқа деген жағымды көзқарасты қалай қалыптастыруға
болады?» дөңгелек үстелі; «Ата-аналарды кәсіби бағдарлаудағы қолдау» тақырыбындағы кездесулер. Ата-аналарға арналған тренингтер мен семинарлар:
баланың кәсіби мүдделерін анықтау бойынша практикалық ұсынымдар; кәсіби
бағдар берудің ерте әдістері бойынша ақпараттық дәрістер мен семинарлар.
Ата-аналардың қатысуымен ашық сабақтар мен сынып сағаттары: - «Атаанамның кәсібі» тақырыбында интерактивті сабақтар; кәсіби шеберлік сыныптарын өткізу, ата-аналар арасында өз мамандығы туралы әңгімелесу. Жеке консультациялар: бастауыш сынып мұғалімдері мен педагог-кәсіби бағдар беруші
/мектеп психологы мұғалімінің ата-аналармен баланың кәсіби бағдарының
деңгейі туралы пікірлері; баланың кәсiби мүдделерi мен бейiмдiлiгiн дамыту
жөнiнде консультациялар өткiзу. Отбасылық жобалар мен шығармашылық
жұмыстар: отбасылық альбом жасау немесе «Менің отбасымдағы кәсіптер»
тақырыбында тұсаукесер; «Менің ата-анам не істейді?» бірлескен ғылыми-зерттеу жобаларын әзірлеу және іске асыру. Экскурсиялар мен кездесулер: ата-аналары жұмыс істейтін кәсіпорындарға немесе ұйымдарға экскурсия ұйымдастыру; белгілі бір кәсіп мамандарымен кездесу, ата-аналардың кәсіби ортамен
танысуы. Әлеуметтік сауалнамалар мен диагностика: «Баламды қалай көремін?»
деген тақырыпта ата-анадан сұрақ қою; баланың кәсіби мүдделерін зерттеуге
бағытталған психодиагностикалық әдістерді қолдану. Ақпараттық-түсіндіру жұмыстары: мектеп қабырғасында «Ата-аналар кәсіптері» тақырыбында стендтер,
көрмелер ұйымдастыру; Отбасылық еңбек дәстүрлерін насихаттау; ата-аналары
мен балаларының қатысуымен «Отбасылық шеберхана» ұйымдастыру (аспаздық, қолөнер, шеберлік сыныптары); үйде жұмыс істеуге қатысу, еңбек дағдыларын дамыту жөнінде пікір алмасу.
ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫН ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 55
Орта мектепте кәсіби бағдар беру бойынша жұмыс. Кәсіби таңдау тақырыбын
нақтылау (5-7-сыныптар). Мақсаты: білім алушылардың кәсіптік бағдарын қалыптастыру, яғни қоғамға қажетті кәсіптерді, көп кәсіптерді таңдау мүмкіндігін
қалыптастыру. Міндеттері: білім алушыларды қазіргі уақытта өз өңірлеріне қажетті кәсіптермен мақсатты түрде таныстыру, жаппай жұмысшы мамандықтары
бойынша білімдерін тереңдету, оларға қызығушылықты дамыту, практикалық
еңбек дағдыларын жетілдіру.
Білім алушылардың құзыреттері (5-7-сыныптар): қоғамның қажеттіліктерін негізге ала отырып, кәсіби таңдауға қызығушылық қалыптастыру; өңірде сұранысқа
ие кәсіптерді білу және олардың қоғам үшін маңызын түсіну; жұмысшы кәсіптерімен терең танысу, олардың экономикадағы рөлін түсіну; жұмысшы кәсіптеріне тұрақты қызығушылықты дамыту және оларды игеруге ұмтылу; практикалық еңбек дағдыларын жетілдіру; алған білімдері мен дағдыларын түрлі кәсіби
салалар контекстінде қолдана білу; әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыратын мамандық таңдауға кәсіби бағдар мен уәждемені дамыту.
Мұғалімдерге ұсынымдар. Кәсіби бағдар берудің проблемалары бойынша
негiзгi буын үшiн педагог- кәсіби бағдар беруші жұмысының мазмұны мынадай бағыттарды қамтуы тиiс: «Дұрыс мамандық таңдау деген нені білдіреді?»,
«Өзіңізді болашақ кәсіби қызметке қалай дайындау керек?», «Білім деңгейі және
мамандық таңдау», «Нарық жағдайында кәсіп таңдау» және т.б. тақырыптар бойынша әңгімелесу. Әртүрлi кәсiп өкiлдерiмен, өндiрiстiк, өнеркәсiптiк кәсiпорындарға, акционерлiк қоғамдарға, фирмаларға және кәсiби бiлiм беру ұйымдарына экскурсиялар өткiзу. Білім алушылардың «Кәсіп туралы көбірек білетіндер»
конкурсына қатысуы, кәсіптер туралы эссе жазу және қорғау, «Кәсіптерді қорғау»
ұжымдық шығармашылық жұмыстары. Әрбiр білім алушының бейiмдiлiгiн дамытуға ықпал ететiн салаға енгiзу: шеңберлiк және қосымша сабақтар, қоғамдық iс-шаралар. Болашақ мамандықты таңдауға күш-қуат сынағы ретінде мектеп
оқушысының қоғамдық пайдалы жұмысын ұйымдастыру. Білім алушылардың
оқу қызығушылығын зерттеу. Кітапханамен бірге жеке оқу жоспарларын жасау, кәсіби бағдар мәні бар кітаптарды талқылау. Әрбiр бiлiм алушы үшiн кәсiптi
таңдау жөнiндегi өзiнiң шығармалары, өзi толтырған мүдделерi мен бейiмдiлiгiн анықтайтын сауалнамалар, «Кәсiби консультациялар парағы» бар портфельдi тiркеу. Оқу бейінін таңдауда көмек көрсету. Білім алушылар еңбек бірлестіктерінің жұмысына қатысу. Ата-аналар жиналысында «Дұрыс мамандық таңдау
дегеніміз не?», «Мектеп білім алушыларын мамандық таңдауға дайындаудағы
отбасының рөлі» тақырыптары бойынша әңгімелесу.
Іздеу және анықтау (8-9-сыныптар). Мақсаты: білім алушылардың кәсіби өзінөзі сезінуін қалыптастыру, яғни әлеуметтік қажеттіліктерді өздерінің идеалдарымен, құндылықтар туралы идеяларымен олардың нақты мүмкіндіктерімен сәйкестендіре білу. Міндеттері: білім алушыларды мамандық таңдау негіздерімен
таныстыру (кәсіпті дұрыс таңдау үшін қажетті білім, білім алушыларды таңдаған
жұмыс саласының талаптарымен олардың жеке ерекшеліктерімен сәйкестікке
қабілеттілікпен жарақтандыру), белгілі бір экономикалық өңірдің қажеттіліктеріне сәйкес таңдалған жұмыс саласын игеру үшін қажетті кәсіби маңызды қасиеттерді дамыту, білім алушылардың таңдап алған еңбек саласы бойынша өз қаси-
Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі
Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясы 56
еттеріне барабар өзін-өзі бағалауын қалыптастыру.
Білім алушының құзыреттері (8-9-сыныптар): әлеуметтік қажеттіліктерді құндылықтар туралы жеке идеалдармен және идеялармен сәйкестендіре білу;
кәсіпті дұрыс таңдау үшін қажетті білім мен дағдыларды түсіну; олардың жеке
сипаттамаларын таңдалған жұмыс саласының талаптарымен сәйкестендіре
білу; таңдалған еңбек саласын табысты дамыту үшін қажетті қасиеттердің болуы;
таңдалған кәсіби сала контексінде өз мүмкіндіктерін объективті бағалай білу;
өңірге қатысы бар кәсіптерді және олардың маңыздылығын білу; әлеуметтік қажеттіліктерге де, жеке қабілеттер мен мүдделерге де жауап беретін мамандықты
саналы түрде таңдауға дайын болу.
Мұғалімдерге ұсынымдар. 8-9-сыныптардағы педагог-кәсіби бағдар беруші жұмысының мазмұны келесі бағыттарды қамтуы тиіс: өңірлердің ерекшелігін ескере отырып, кәсіби бағдар беру жұмыстарының жоспарын жасау; кәсіби кеңес
беру.; білім алушының портфелін толтыру; оқудың одан әрі бағытын анықта; кәсіби бағдар беру сабақтарын ұйымдастыру; кәсіби әңгімелесуді ұйымдастыру;
диагностикалық тестілеу; облыс экономикасының түрлі салаларындағы мамандармен кездесулер ұйымдастыру; кәсіби бағдар беру экскурсияларын ұйымдастыру және өткізу; мектептен тыс кәсіби бағдар беру іс-шараларын ұйымдастыру және өткізу; кәсіби сынақтарды ұйымдастыру; техникалық және кәсіптік білім
беру ұйымдарының жәрмеңкелерін ұйымдастыру; ата-аналармен кәсіби бағдар
беру жұмыстарын өткізу.
Орта мектептегі кәсіби бағдар беру жұмысы. Таңдауды нақтылау (10-11-сыныптар). Мақсаты: білім алушылардың әлеуметтік және кәсіби мәртебесін нақтылау.
Міндеттері: болашақ түлектердің кәсіби өзін-өзі анықтауы, кәсіби қызмет субъектісі ретіндегі көзқарасын қалыптастыру, яғни оларды белгілі бір мамандық
бойынша кәсіби білімдерімен және дағдыларымен, өндірістік ұжымға бейімделу тәсілдерімен, оның нормаларымен және құндылықтарымен жарақтандыру.
Жоғары сынып (10-11 сыныптар) бітірушінің құзыреттері: кәсіп таңдау және мансап құру процесінде өз рөлі мен жауапкершілігін түсіну; таңдалған кәсіби өріс
және олардың болашақтағы орны туралы нақты түсінік; таңдаған кәсібін терең
білу және оған қажетті практикалық дағдыларды меңгеру; кәсіби ортадағы өзара әрекеттесудің нормаларын, құндылықтары мен ерекшеліктерін түсіну; таңдап
алынған салада өз-өзіне деген сенім мен кәсіби қызметті бастауға әзірлік; өз
кәсіби қызметін тиімді жоспарлап, өз бетінше шешім қабылдай білу; таңдалған
салада үздіксіз кәсіби даму мен оқытудың маңыздылығын түсіну.
Мұғалімдерге ұсынымдар. 10-11 сынып білім алушыларымен кәсіби бағдар беру
мынадай бағыттары ұсынылады: кәсіби бағдар берудің дараланған бағдарламаларын әзірлеу; экскурсиялар, кәсіпорындар, ұйымдар, оқу орындары
өкілдерімен кездесулер ұйымдастыру және өткізу; жеке ерекшеліктерін диагностикалау; білім алушылар мен олардың ата-аналарының өтініші бойынша
тереңдетіп жеке психодиагностика; диагностика нәтижелері бойынша, білім
алушылардың өзін-өзі анықтау мәселелері бойынша топтық және жеке консультациялар; тереңдетiлетiн диагностиканың нәтижелерi бойынша консульта-
ТӘРБИЕ ЖҰМЫСЫН ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 57
циялар; білім алушылардың жеке ерекшеліктерін, олардың тәрбие қызметінің
ерекшеліктерін зерделеу бойынша жеке консультациялар; білім алушылар мен
олардың ата-аналарынан тақырыптық сұрақ қою; жасөспiрiмдердiң әртүрлi
өмiрлiк құндылықтарын зерттеу; кәсіптік білім беру ұйымдарын таңдау курстарын ұйымдастыру; түлектер мен олардың ата-аналарына кәсіби ілгерілеу мен
даму мәселелері бойынша дәрістер курсы, сондай-ақ нарықтағы сұранысқа сай
бірқатар мамандықтар бойынша дәрістер курсы; іскерлік ойындар өткізу; кәсіби
тестілерді ұйымдастыру.
Кәсіби бағдар беруді ұйымдастыруға арналған ұсынылатын әдіснамалық
материалдармен https://uba.edu.kz/ru/metodology/3 арқылы танысуға болады.
1. орта мектептің 7-11 сынып білім алушыларына кәсіби диагностикасын жүргізу
үшін құралдарды қолдану бойынша әдістемелік ұсынымдар;
2. білім беру ұйымдарында бейіндеу бойынша әдістемелік ұсынымдар;
3. орта білім беру ұйымдарында кәсіби бағдар беру бойынша әдістемелік ұсынымдар (әдістемелік кабинеттердің басшыларына, мектеп директорларының
орынбасарларына, сынып мұғалімдеріне, пән мұғалімдеріне, педагог-психологтарға арналған);
4. Қазақстан Республикасының орта білім беру ұйымдарында кәсіби бағдар беру
моделін құру әдістемесі;
5. Педагог-кәсіби бағдар берушілерге арналған әдістемелік ұсынымдар;
6. Білім алушылар үшін үздіксіз кәсіби бағдар беру жүйесін құру стратегиясы
бойынша әдістемелік ұсынымдар.
7. Кәсіби бағдар беру іс-шараларды ұйымдастыру және өткізу жөніндегі әдістемелік ұсынымдар.
