Методическая работа
Влияние культуры поведения педагога на формирование личности ребёнка
| Категория: Методическая работа | |
| Дата: 03.11.2025 | |
| Просмотры: 31 | Печать страницы |
К.К. Джунусова
Педагогтың өзін-өзі ұстау мәдениетінің баланың тұлғалық қасиетіне әсері
Кіріспе
Бала – өмірдің жалғасы, елдің ертеңі. Сол ертеңнің жарқын, өнегелі болып өсуі көбіне ұстаздың жүріс-тұрысына, сөзі мен ісіне, өзін-өзі ұстау мәдениетіне байланысты. Педагогтың өзін-өзі ұстау мәдениеті – бұл жай ғана сыртқы сыпайылық немесе мінез емес, ол – мұғалімнің ішкі дүниесінің көрінісі, кәсіби әдеп пен рухани парасаттың бірлігі.
Ұлы Абай атамыз айтқандай:
«Адамның адамшылығы – жақсы ұстаздан»,
деген сөз – педагог тұлғасының тәрбиелік ықпалының маңызын терең көрсетеді.
Бүгінгі таңда педагог – білім көзі ғана емес, ол – баланың өмірге көзқарасын, мінез-құлқын, адами болмысын қалыптастыратын тұлға. Сондықтан педагогтың өзін-өзі ұстау мәдениеті – оның кәсіби шеберлігінің басты өлшемі.
Негізгі бөлім
1. Өзін-өзі ұстау мәдениеті – педагогтың ішкі әлемінің көрінісі
Өзін-өзі ұстау мәдениеті дегеніміз – педагогтың сөйлеу мәнері, дауыс ырғағы, жүріс-тұрысы, эмоциясын бақылауы, киім киісі мен қарым-қатынас әдебі сияқты кешенді қасиеттер жиынтығы.
Мәдениетті ұстаз сабырлы, байыпты, әр жағдайға ақылмен қарай біледі.
Ыбырай Алтынсарин:
«Мұғалім – мектептің жүрегі»,
– деп бекер айтпаған. Өйткені ұстаз бойындағы мәдениет пен әдеп – мектептегі рухани ахуалдың басты көрсеткіші.
Педагогтың өз-өзін ұстай білуі – оқушының санасында құрмет сезімін оятады. Оның бір ғана сабырлы қимылы немесе жылы сөзі кейде жүз сөзден артық әсер етеді.
2. Педагог мінезі – бала мінезінің айнасы
Бала – еліктегіш, ол ұстазының әрбір ісін байқай отырып, бейсаналы түрде соны қайталайды. Егер педагог өз эмоциясын тежей білсе, бала да ұстамдылыққа үйренеді. Егер ол әділ болса, бала да әділеттілікті бағалайды.
Ахмет Байтұрсынұлы:
«Мектептің жаны – мұғалім. Мұғалім қандай болса, мектебі де сондай»,
– деп ұстаздың тұлғалық беделін жоғары бағалаған.
Сондықтан педагогтың өзін-өзі ұстауы – тәрбие процесінің басты тетігі. Сабақ үстінде немесе өмірлік жағдайда ұстаздың мәдениетті сөзі, дауысын көтермей сөйлей білуі, әр баламен жеке сыйластық қатынас орната алуы – баланың бойында сенім мен еркіндік сезімін қалыптастырады.
3. Өзін-өзі ұстау мәдениетінің бала тұлғасына әсер ету бағыттары
Педагогтың өзін-өзі ұстау мәдениеті арқылы балада бірқатар маңызды тұлғалық сапалар дамиды:
- Мейірімділік пен адамгершілік.
Ұстаздың жылы жүзінен, шынайы қамқорлығынан бала өзіне деген сүйіспеншілікті сезінеді. Бұл – оның жан дүниесін ашады. - Жауапкершілік пен адалдық.
Әділ ұстаздың әрекеті арқылы бала әділ болуды үйренеді. Ол өз ісіне жауапкершілікпен қарауды меңгереді. - Сабыр мен төзімділік.
Сабырлы ұстаз – баланың ішкі тұрақтылығының кепілі. Балалар эмоциясын бақылауды, өз ойын мәдени түрде жеткізуді үйренеді. - Өзін-өзі бағалау мен сенім.
Ұстаздың сенім білдіруі – баланың өзіне сенім ұялатудың ең тиімді жолы.
Мағжан Жұмабаев өзінің «Педагогика» еңбегінде:
«Мұғалім – балаға тек білім беруші емес, ол – баланың мінезін, ақылын, жанын тәрбие етуші», – деп жазған.
Бұл ой педагогтың мәдени рөлін айқын сипаттайды. Мұғалімнің жүріс-тұрысы, сөйлеген сөзі, тіпті эмоциялық реакциясы – бәрі баланың ішкі әлеміне әсер етеді.
4. Қазіргі заман педагогының мәдени бейнесі
Қазіргі қоғамда ұстаз бейнесі бұрынғыдан да күрделі міндет атқарады. Бүгінгі бала – ақпараттық кеңістікте өсіп келеді. Ол білімді интернеттен ала алады, бірақ тәрбиені, адами жылулықты, мінез үлгісін тек ұстаздан көреді.
Сондықтан педагог өз мәдениетін үнемі жетілдіріп отыруы керек. Ол үшін:
- кәсіби этика нормаларын сақтау;
- сөйлеу мәдениетін дамыту;
- балалармен тең дәрежеде сөйлесіп, әрқайсысына құрметпен қарау;
- эмоцияны басқару дағдысын жетілдіру;
- сыртқы келбетті ұқыпты, сымбатты ұстау – бәрі өзін-өзі ұстау мәдениетінің құрамдас бөлігі.
Шәкәрім Құдайбердіұлы:
«Адамдық борышың – халқыңа еңбек қыл»,
– деген. Ұстаздың өзін-өзі ұстау мәдениеті де – сол еңбектің бір көрінісі. Себебі ұстаз тек білім емес, мінез тәрбиелейді, ал мінез – ел болашағының негізі.
5. Ұжымдық мәдениет пен педагогтың тұлғалық беделі
Педагог ұжымы – мұғалім мәдениетінің айнасы. Өзін-өзі ұстауы жоғары педагог ұжымда жағымды психологиялық ахуал қалыптастырады.
Мұндай ортада балалар да өзара сыйластыққа, тәртіпке, ұйымшылдыққа үйренеді.
В.А.Сухомлинскийдің сөзімен айтсақ:
«Мұғалімнің мәдениеті мен мінезі – баланың рухани өмірінің ең нәзік тұтқасы».
Демек, ұстаз мәдениеті – тәрбие мен білім берудің басты қозғаушы күші.
Қорытынды
Педагогтың өзін-өзі ұстау мәдениеті – баланың тұлғалық дамуының іргетасы.
Педгогтың сабырлы сөзі – тәрбие құралы, мейірімді жүрегі – балаға сенім, ал әділ шешімі – үлгі.
Педагог мәдениетінің әр бөлшегі – шәкірттің болашақ мінезінің сәулесі.
Ұлы Абай:
«Адам баласын сүй, бауырым деп», –
деп адамгершілікке үндесе, педагог сол сүйіспеншілікті іс жүзінде көрсететін тұлға.
Мәдениетті ұстаз – тек білім бермейді, ол баланың рухани әлеміне жарық түсіреді.
Бала ұстазынан көрген өнегені өмір бойы бойтұмарындай сақтайды.
Сондықтан әр педагог өз-өзіне сұрақ қоя білуі керек:
«Менің мінезім, сөзім, ісім – баланың болашағына қандай із қалдырады?»
Жауабы айқын:
Егер ұстаз мәдениетті болса – ұлт мәдениетті болады.
Егер ұстаз сабырлы болса – қоғам тыныш болады.
Егер ұстаз әділ болса – болашақ адал болады.
Қорытынды ой:
«Ұстаздық – ұлы іс, ал өзін-өзі ұстай білу – ұстаздықтың ең биік мәдениеті.
Мәдениетті ұстаздан – парасатты ұрпақ туады.»